Những lời giáo huấn

“Tóm lại, nếu quan sát, ta sẽ thấy rằng con người, loài động vật ấy, không đau khổ vì điều gì bằng vì điều phi lý; và ngược lại, không bị cuốn hút bởi điều gì bằng điều hợp lý.”

“Con bò mộng không thành trong chốc lát, người dũng cảm cũng vậy; ta phải tự rèn luyện suốt mùa đông cho chiến dịch mùa hè, và đừng hấp tấp lao vào những gì không liên quan đến mình.”

“Nếu một người có thể tán thành đúng mức học thuyết này: rằng tất cả chúng ta đều sinh ra từ Thượng đế theo một cách đặc biệt, và Thượng đế là cha của cả loài người lẫn các vị thần, thì tôi nghĩ người ấy sẽ chẳng bao giờ có ý nghĩ thấp hèn hay tầm thường nào về bản thân.”

“Nếu đức hạnh hứa hẹn may mắn, sự thanh thản và hạnh phúc, thì chắc chắn sự tiến bộ hướng tới đức hạnh cũng là sự tiến bộ hướng tới từng điều ấy.”

“Từ mọi điều có hoặc xảy ra trên thế gian, thật dễ để ca ngợi Thiên ý, nếu một người có hai phẩm chất này: khả năng nhìn thấy những gì thuộc về và xảy đến với mọi người, mọi vật, và một tấm lòng biết ơn.”

“Vậy cớ sao tôi phải bận lòng về bất cứ điều gì có thể xảy ra, nếu tôi có một tâm hồn cao thượng?”

“Thế nhưng tôi sẽ chỉ cho bạn thấy rằng bạn có những năng lực và phương tiện để có một tâm hồn cao thượng và lòng dũng cảm; còn bạn, hãy chỉ cho tôi thấy bạn có những năng lực nào để bắt lỗi và buộc tội.”

“Vì mục đích của suy luận là gì? Là xác lập những mệnh đề đúng, loại bỏ những mệnh đề sai, và không tán thành những mệnh đề chưa rõ ràng.”

“Vì sao ta vẫn còn lười biếng, cẩu thả và uể oải, và vì sao ta lại tìm cớ để không gắng sức và không chăm chú trau dồi lý trí của mình?”

“Nhưng ta nghĩ về bản thân như thể ta chỉ là dạ dày, ruột gan và chỗ kín; ta sợ hãi, ta ham muốn; ta xu nịnh những kẻ có thể giúp ta trong những việc ấy, và ta cũng sợ họ.”

“Vậy bất cứ điều gì ta nhận thấy vừa giàu tình thương vừa phù hợp với lý trí, ta có thể tự tin khẳng định đó là đúng đắn và tốt đẹp.”

“Nói tóm lại, không phải cái chết, sự lưu đày, nỗi đau hay bất cứ điều gì tương tự là nguyên nhân khiến ta làm hay không làm một việc gì; mà chính là quan niệm và ý chí của ta (δόγματα).”

“Vì người tự do là người mà mọi việc đều xảy đến theo ý muốn của mình, và không ai có thể cản trở.”

“Biết điều gì cũng sẽ chẳng có giá trị, nếu tri thức phải chiều theo ý thích của từng người.”

“Một người ở đâu trái với ý muốn của mình, thì ở đó người ấy đang ở trong ngục.”

“Vì tầm vóc của trí tuệ không được đo bằng chiều dài hay chiều cao, mà bằng tư tưởng.”

“Sao bạn không cảm tạ các vị thần vì các ngài đã cho bạn đứng trên những điều mà các ngài không đặt trong tầm kiểm soát của bạn, và chỉ bắt bạn chịu trách nhiệm về những điều nằm trong tầm kiểm soát của bạn?”

“Nhưng nếu bạn được đặt vào một vị trí cao hơn như thế, bạn sẽ lập tức biến mình thành bạo chúa sao? Bạn không nhớ mình là ai, và mình đang cai quản ai sao?”

“Vậy khi bạn đã đóng cửa và để bóng tối bao trùm bên trong, hãy nhớ đừng bao giờ nói rằng mình đang một mình, vì bạn không một mình; Thượng đế ở bên trong, thần hộ mệnh của bạn cũng ở bên trong, và các ngài cần gì ánh sáng để thấy bạn đang làm gì?”

“Có ai ngăn được bạn tán thành chân lý không? Không ai cả.”

“Nhưng bạn phản bác: ‘Nếu ông đặt nỗi sợ cái chết trước mặt tôi, thì ông đã cưỡng ép tôi rồi.’ Không, không phải điều đặt trước mặt bạn cưỡng ép bạn, mà là quan niệm của bạn rằng làm thế này thế nọ còn hơn là chết.”

“Nhưng nếu tổn hại lớn nhất là bị tước mất những điều lớn lao nhất, và điều lớn lao nhất ở mỗi người là ý chí, hay sự lựa chọn, đúng như nó phải là, mà một người lại bị tước mất ý chí ấy, thì cớ sao bạn còn giận thêm người ấy?”

“Đừng quý chuộng quần áo của mình, thì bạn sẽ không giận kẻ trộm.”

“Vì vậy ta nên tự rèn luyện trong những việc nhỏ, và bắt đầu từ đó mà tiến dần đến những việc lớn hơn.”

“Nếu một người có ưu thế nào đó, hoặc tưởng mình có trong khi không có, thì người ấy, nếu thiếu học, tất yếu sẽ vì thế mà tự cao tự đại.”

“Vì thật ra ta cảm tạ các vị thần về những điều mà ta đặt điều tốt của mình vào đó.”

“Vì lẽ đó, công việc đầu tiên và chủ yếu của triết gia là xem xét các ấn tượng, phân biệt chúng, và không chấp nhận ấn tượng nào khi chưa xem xét.”

“Nhưng đối với lý trí chủ đạo khốn khổ của mình, ta vừa ngáp vừa ngủ mà cẩu thả chấp nhận mọi ấn tượng, vì tổn hại chẳng ai nhận ra.”

“Phần đông chúng ta sợ thân xác bị tê liệt, và sẽ nghĩ đủ mọi cách để tránh điều đó, nhưng lại chẳng hề bận tâm đến sự tê liệt của tâm hồn.”

“Vậy có gì lạ nếu trong triết học, nhiều điều đúng đắn lại có vẻ nghịch lý với người thiếu kinh nghiệm?”

“Vậy đây là khởi đầu của triết học: một người nhận ra tình trạng của lý trí chủ đạo nơi mình; vì khi biết nó còn yếu, người ấy sẽ không dùng nó vào những việc khó khăn nhất.”

“Vì nguồn gốc của sự xáo động trong tâm trí là thế này: mong muốn một điều, mà điều ấy lại không xảy ra.”

“Nhưng kẻ kia đã mua cây đèn với cái giá này: vì một cây đèn, kẻ ấy đã trở thành tên trộm, kẻ bất tín, chẳng khác gì thú hoang.”

“Vậy bạn cũng thế, khi không thể khiến một người đổi ý, hãy tin chắc rằng người ấy là một đứa trẻ, và hãy vỗ tay cùng người ấy; còn nếu bạn không muốn làm thế, hãy im lặng.”

“Tự do có phải là gì khác ngoài khả năng sống theo cách ta lựa chọn?”

“Nếu bạn chọn sống khiêm tốn và trung tín, ai sẽ không cho phép bạn như thế?”

“Bản thân sự vật (chất liệu) là trung tính; nhưng việc sử dụng chúng thì không trung tính.”

“Ở nơi tôi có thể bị cản trở và cưỡng ép, việc đạt được những thứ ấy không nằm trong tầm kiểm soát của tôi, và cũng chẳng tốt hay xấu; nhưng việc sử dụng thì hoặc xấu hoặc tốt, và việc sử dụng nằm trong tầm kiểm soát của tôi.”

“Như vậy, hành động khiêm tốn giữ gìn người khiêm tốn, và hành động thiếu khiêm tốn huỷ hoại người ấy; hành động trung tín giữ gìn người trung tín, và những hành động trái ngược huỷ hoại người ấy.”

“Như vậy, sự vật được thử nghiệm và cân nhắc khi các quy tắc đã sẵn sàng. Và làm triết học là thế này: xem xét và xác lập các quy tắc; còn sử dụng chúng khi đã biết là việc của một người khôn ngoan và tốt.”

“Nhưng nếu bạn đặt một nền móng mục nát và sắp sụp đổ, thì chẳng phải toà nhà nhỏ bé khốn khổ của bạn sẽ sụp nhanh hơn khi bạn càng chất lên đó nhiều vật liệu hơn, chắc hơn sao?”

“Hãy cho tôi một người bận tâm đến việc mình sẽ làm điều gì ra sao, không phải đến việc đạt được thứ gì, mà là bận tâm đến chính hoạt động của mình.”

“Vì vậy, do thiếu rèn luyện, ta luôn thêm thắt điều gì đó vào ấn tượng và hình dung sự việc lớn hơn thực tế.”

“Vậy nói chung, nếu bạn muốn biến điều gì thành thói quen, hãy làm nó; nếu không muốn nó thành thói quen, đừng làm, mà hãy tập cho mình quen làm một điều khác thay thế.”

“Vì hãy gạt bỏ nỗi sợ cái chết, rồi cứ giả sử sấm chớp nhiều bao nhiêu tuỳ ý, bạn sẽ biết lý trí chủ đạo bình lặng và thanh thản đến nhường nào.”

“Tôi có ý thức – điều mà một người chẳng biết gì cần phải có – rằng mình chẳng biết gì không?”

“Vì, xét chung – đừng để bị lừa – mọi sinh vật đều không gắn bó với điều gì bằng với lợi ích của chính nó.”

“Vì lý trí chủ đạo của kẻ xấu không thể tin cậy, nó bấp bênh, không có quy tắc chắc chắn nào dẫn đường, và lúc này lúc khác lại bị những ấn tượng khác nhau áp đảo.”

“Vậy lắng nghe cũng cần có kỹ năng như nói năng sao?”

“Mọi sai lầm đều chứa đựng mâu thuẫn: vì người phạm sai lầm không muốn sai mà muốn đúng, nên rõ ràng là người ấy không làm điều mình muốn.”

“Tâm hồn như một chậu nước. Các ấn tượng như tia sáng rọi xuống mặt nước. Khi nước dao động, tia sáng dường như cũng dao động, nhưng thật ra nó không hề dao động.”

“Hãy cai trị chúng tôi như những động vật có lý trí: hãy chỉ cho chúng tôi điều gì có lợi, và chúng tôi sẽ theo; hãy chỉ cho chúng tôi điều gì bất lợi, và chúng tôi sẽ tránh xa.”

“Vì với mỗi người, nguyên nhân khiến người ấy hành động là quan niệm.”

“Hãy cùng xem xét lẫn nhau: nếu tôi có quan niệm sai lầm nào, hãy gỡ bỏ nó đi; nếu bạn có, hãy bày nó ra.”

“Bạn có đồ dùng bằng vàng; nhưng lời lẽ, quan niệm, sự tán thành, những xung động (sự theo đuổi), những ham muốn của bạn đều bằng đất nung.”

“Chẳng lẽ khi bạn chết, cả thế giới sẽ bị đảo lộn sao?”

“Không phải mọi điều khó khăn và nguy hiểm đều thích hợp để rèn luyện; mà chỉ những gì giúp hoàn thành mục tiêu đặt ra cho ta mới thích hợp.”

“Này bạn, nếu bạn dễ cáu giận, hãy tập chịu đựng khi bị lăng mạ, tập không phật ý khi bị đối xử khinh miệt.”

“Dù vậy, một người cũng nên chuẩn bị phần nào cho cả điều này (khi ở một mình): có thể tự đủ với chính mình và làm bạn đồng hành của chính mình.”

“Mọi sức mạnh lớn (năng lực) đều nguy hiểm với người mới bắt đầu.”

“Bạn phải nhổ tận gốc khỏi con người hai điều này: sự ngạo mạn (kiêu căng) và sự ngờ vực. Ngạo mạn là quan niệm cho rằng mình chẳng thiếu gì (không khiếm khuyết điều gì); còn ngờ vực là quan niệm cho rằng mình không thể hạnh phúc khi bị bao quanh bởi bao nhiêu hoàn cảnh như thế.”

“Nhân danh các vị thần, tôi khẩn cầu các bạn, hãy thôi ngưỡng mộ vật chất. Hãy thôi biến mình thành nô lệ, trước hết là nô lệ của sự vật, rồi vì sự vật mà làm nô lệ cho những kẻ có thể ban cho hay lấy đi chúng.”

“Dù bạn trao cho tôi điều gì, tôi cũng sẽ biến nó thành điều hạnh phúc, may mắn, vẻ vang, một thứ người ta sẽ tìm kiếm.”

“Người thợ mộc không đến và nói: Hãy nghe tôi nói về nghề mộc; mà nhận xây một ngôi nhà, rồi dựng nó lên, và chứng tỏ rằng mình biết nghề.”

“Vì mọi việc ta làm, nếu không hướng về một mục đích nào, ta sẽ làm nó vô ích; còn nếu hướng về một mục đích sai, ta sẽ trượt đích.”

“Bạn muốn làm điều tốt hay muốn được khen?”

“Vì ai là người tốt nếu không biết mình là ai? Và ai biết mình là gì, nếu quên rằng những gì đã được tạo thành đều sẽ hư hoại, và rằng một con người không thể ở bên người khác mãi mãi?”

“Bạn không biết rằng người tốt không làm gì vì vẻ bề ngoài, mà vì muốn làm điều đúng sao?”

“Vậy hãy chọn: làm một người nghiện rượu và dễ chịu với bạn bè cũ, hay làm một người tỉnh táo và khó chịu với họ.”

“Nhưng nếu việc đọc không đem lại cho bạn một cuộc sống hạnh phúc và thanh thản, thì đọc để làm gì?”

“Nếu bạn như con sói, bạn phải cắn trả và ném thêm đá. Nhưng nếu bạn xét xem điều gì xứng với một con người, hãy xem lại kho tàng của mình, xem bạn đã đến với thế gian này cùng những năng lực nào.”

“Và ai đã sống với bạn lâu bằng chính bạn sống với mình? Ai có khả năng thuyết phục bạn bằng chính bạn thuyết phục mình; và ai thiện chí và gần gũi với bạn hơn chính bạn với bản thân?”

“Trước hết hãy cố giữ kín con người bạn: hãy làm triết gia cho riêng mình (hay: hãy tự mình triết lý) trong một thời gian ngắn.”

“Hãy chiến đấu với chính mình, đưa mình trở lại với sự đứng đắn, sự khiêm tốn, sự tự do.”

“Và giờ hãy nghĩ rằng bạn được giao phó thân thể mình như được giao một con ngựa; hãy tắm rửa, lau chùi nó, lo sao cho không ai phải quay mặt đi, không ai phải tránh xa nó.”

“Có phần nào của cuộc sống được miễn trừ, nơi sự chú tâm không vươn tới chăng? Chẳng lẽ bạn sẽ làm nó (bất cứ việc gì trong đời) tệ hơn khi chú tâm, và tốt hơn khi chẳng hề chú tâm?”

“Nhưng nếu bạn thực sự tin tôi, rõ ràng là bạn tin tôi vì tôi trung tín và khiêm tốn, chứ không phải vì tôi đã kể chuyện riêng của mình cho bạn.”

“Nhưng nay tôi là một sinh vật có lý trí, và tôi phải ca ngợi Thượng đế: đó là việc của tôi; tôi làm việc ấy, và sẽ không rời bỏ vị trí này chừng nào còn được phép giữ nó; và tôi khuyên các bạn hãy cùng cất lên bài ca này.”

“Và biết rõ sự chuẩn bị và năng lực của mình là điều tốt cho bạn, để trong những việc bạn chưa được chuẩn bị, bạn có thể giữ im lặng và không phật ý nếu người khác hơn bạn.”

“Toà án và nhà ngục đều là một nơi chốn, một nơi cao, một nơi thấp; nhưng ý chí vẫn có thể giữ nguyên như nhau, nếu bạn chọn giữ nó như nhau ở cả hai nơi.”

“Vậy nếu tôi phải dấn thân vào hiểm nguy vì một người bạn, và nếu bổn phận buộc tôi phải chết vì người ấy, thì tôi còn cần gì đến bói toán?”

“Đây là nét đặc trưng đầu tiên và chủ yếu của Socrates: không bao giờ nổi nóng khi tranh luận, không bao giờ thốt ra lời lăng mạ hay xúc phạm, mà kiên nhẫn chịu đựng kẻ lăng mạ mình và chấm dứt cuộc cãi vã.”

“Khi thấy một người lo âu, tôi nói: Người này muốn gì? Nếu người ấy không muốn một điều nằm ngoài tầm kiểm soát của mình, thì sao có thể lo âu?”

“Bạn đã chịu khó tìm hiểu thế nào là người tốt, thế nào là người xấu, và làm sao một người trở thành người này hay người kia chưa?”

“Vậy này chàng trai, nếu muốn trở nên đẹp đẽ, hãy dốc sức vào điều này: đạt được phẩm chất ưu tú của con người.”

“Bạn là một con người; tức là một động vật phải chết, có khả năng sử dụng các ấn tượng theo lý trí.”

“Vì một con người không được chỉ ra bằng ngón tay như hòn đá hay khúc gỗ; mà khi ai đó chỉ ra những nguyên tắc của người ấy, khi đó mới là chỉ ra người ấy như một con người.”

“Nhưng ở nơi công cộng, đừng đòi hỏi nhiều hơn phần mình đáng được, cũng đừng tìm cách chiếm làm của riêng những gì thuộc về mọi người.”

“Vì tôi muốn bệnh tật hay cái chết bắt gặp tôi khi tôi đang chẳng lo gì khác ngoài ý chí của chính mình, để tôi được thoát khỏi xáo động, thoát khỏi trở ngại, thoát khỏi cưỡng ép, và ở trong trạng thái tự do.”

“Vậy đừng trộn lẫn những điều khác nhau, và đừng mong rằng khi đang gắng sức ở việc này thì sẽ tiến bộ ở việc khác.”

“Như ta tự rèn luyện để đối phó với những câu hỏi nguỵ biện, ta cũng phải rèn luyện hằng ngày để đối phó với các ấn tượng; vì các ấn tượng cũng đặt ra cho ta những câu hỏi.”

“Giờ đây (bạn nên nói), chất liệu để tôi làm việc là trí óc của tôi, như gỗ với người thợ mộc, như da với người thợ giày; và việc của tôi là sử dụng đúng đắn các ấn tượng.”

“Nhưng trên hết, lý trí chủ đạo của nhà khuyển nho phải trong sạch hơn cả mặt trời; nếu không, người ấy tất yếu là một kẻ gian xảo và vô nguyên tắc, vì trong khi chính mình còn vướng vào thói xấu nào đó, người ấy lại đi khiển trách người khác.”

“Chẳng lẽ điều đáng hổ thẹn với bạn lại là điều không phải do bạn làm, điều mà bạn không phải nguyên nhân, điều tình cờ xảy đến với bạn, như cơn đau đầu, như cơn sốt?”

“Người ta nhốt những con sư tử đã thuần, cho chúng ăn, có người còn dắt chúng đi khắp nơi; vậy ai sẽ bảo con sư tử ấy là tự do? Chẳng phải nó càng sống an nhàn bao nhiêu thì lại càng ở trong thân phận nô lệ bấy nhiêu sao?”

“Vì không ai sợ bản thân Caesar, mà sợ cái chết, sự lưu đày, việc bị tước đoạt tài sản, nhà ngục và sự ô nhục.”

“Liệu người ham muốn bất cứ điều gì phụ thuộc vào người khác có thể thoát khỏi trở ngại được chăng?”

“Vì nỗi sợ đến từ điều bạn chờ đợi, còn nỗi buồn đến từ điều đang hiện hữu.”

“Vì người diễn viên giỏi cũng giữ trọn vai diễn của mình bằng cách dừng lại khi cần dừng, tốt hơn là cứ diễn tiếp quá thời điểm thích hợp.”

“Đừng bi kịch hoá sự việc, mà hãy nói về nó đúng như nó là: giờ đã đến lúc vật chất (của thân thể) trở về với những gì đã cấu thành nó.”

“Vậy khi tôi không sợ bất cứ điều gì bạo chúa có thể làm với tôi, cũng chẳng ham muốn bất cứ thứ gì kẻ ấy có thể ban cho, thì cớ sao tôi vẫn còn đứng nhìn với vẻ kinh ngạc (ngưỡng mộ)?”

“Nhưng nếu cái nồi mà bạn vẫn dùng để nấu thịt bị vỡ, chẳng lẽ bạn phải chết đói chỉ vì không còn cái nồi quen thuộc?”

“Vì tự do không đạt được bằng cách thoả mãn ham muốn của con người, mà bằng cách dẹp bỏ ham muốn.”

“Chính khó khăn mới cho thấy bản lĩnh con người. Vì vậy, khi gặp một cơn thử thách gian nan, hãy nhớ rằng bạn như chàng trai non nớt, và Thượng đế, vị huấn luyện viên, đang vật lộn với bạn.”

“Việc đầu tiên của triết gia là gì? Là vứt bỏ thói tự phụ: vì một người không thể bắt đầu học điều mà mình tưởng là đã biết.”

“Không điều gì lớn lao hình thành trong chốc lát, cũng như chùm nho hay quả vả vậy. Nếu bây giờ bạn nói với tôi: ‘Tôi muốn một quả vả’, tôi sẽ đáp rằng cần có thời gian. Hãy để nó ra hoa trước, rồi kết trái, rồi chín.”

“Vì điều đáng sợ không phải là cái chết hay nỗi đau, mà là nỗi sợ đau đớn hay sợ chết.”

“Mọi thói quen và mọi năng lực đều được củng cố và tăng cường nhờ những hành động tương ứng: khả năng đi nhờ việc đi, khả năng chạy nhờ việc chạy. Nếu bạn muốn có khả năng đọc, hãy đọc; muốn có khả năng viết, hãy viết.”

“Ta phải tận dụng tốt nhất những gì nằm trong tầm kiểm soát của ta, còn lại thì đón nhận như tự nhiên ban cho.”

“Dù tôi đi đâu, tôi cũng sẽ ổn: vì ngay cả ở đây, không phải nơi chốn khiến tôi được an vui, mà là những phán đoán của tôi, và tôi sẽ mang chúng theo mình, vì không ai có thể cướp chúng khỏi tôi.”

“Khi có tin tức khiến bạn xáo động được báo đến, hãy ghi nhớ điều này: tin tức không thể tác động đến bất cứ điều gì trong phạm vi của ý chí.”

“Vì tôi không bất tử, mà là một con người, một phần của vũ trụ như một giờ là một phần của ngày. Như giờ khắc ấy, tôi phải có mặt ở đây, và như một giờ, tôi phải trôi qua.”

“Này bạn, hãy coi chừng một điều: hãy xem bạn bán ý chí của mình với giá nào. Nếu bạn chẳng làm được gì khác, thì cũng đừng bán rẻ ý chí của mình.”

“Không ai là chủ của người khác; chủ của mỗi người chỉ là cái chết và sự sống, khoái lạc và đau khổ.”

“Như những diễn viên tồi không thể hát một mình mà chỉ hát được giữa đám đông, có những người không thể bước đi một mình. Này bạn, nếu bạn có chút giá trị nào, bạn phải bước đi một mình, tự trò chuyện với chính mình và đừng ẩn mình trong dàn đồng ca.”

“Vậy bạn muốn cái chết bắt gặp bạn đang làm gì? Phần tôi, tôi muốn được bắt gặp khi đang bận rộn với một việc nhân ái nào đó, dù là việc gì – một việc cao quý, làm lợi cho người khác, góp phần vào lợi ích chung.”

“Vậy nếu bạn không muốn dễ nổi giận, đừng nuôi dưỡng thói giận dữ, đừng đổ thêm dầu vào lửa. Trước hết, hãy giữ yên lặng, và đếm những ngày bạn không nổi giận.”

“Đi xa là một sự thay đổi nhỏ; cái chết là một sự thay đổi lớn hơn – từ cái đang tồn tại, không phải sang cái không tồn tại, mà sang cái lúc này chưa tồn tại.”

“Hãy chỉ cho tôi một người đau ốm mà vẫn hạnh phúc, gặp hiểm nguy mà vẫn hạnh phúc, hấp hối mà vẫn hạnh phúc, bị lưu đày mà hạnh phúc, bị ô nhục mà hạnh phúc.”

“Trước hết hãy tự nói với mình rằng bạn muốn trở thành người như thế nào; khi đã quyết định điều đó, hãy hành động theo nó trong mọi việc bạn làm.”

“Khi bạn lơi là sự chú tâm một chút, đừng tưởng rằng bạn có thể lấy lại nó tuỳ ý, mà hãy ghi nhớ kỹ điều này: sai lầm hôm nay tất yếu sẽ đặt bạn vào thế tệ hơn trong những dịp khác.”

“Vì tình bạn còn ở đâu khác ngoài nơi có lòng tin và danh dự, nơi con người trao và nhận điều tốt đẹp, và không gì khác?”

“Vậy vận động viên được lợi gì từ người vật lộn với mình? Lợi ích lớn nhất. Cũng vậy, người lăng mạ tôi giúp tôi rèn luyện cho cuộc tranh tài: người ấy rèn cho tôi trở nên kiên nhẫn, không vướng đam mê, hiền hoà.”

“Người bất hạnh kia, bạn không bằng lòng với những gì mình thấy mỗi ngày sao? Bạn có thể nhìn thấy điều gì tốt đẹp hơn hay vĩ đại hơn mặt trời, mặt trăng, các vì sao, cả trái đất, đại dương không?”

“Ông sẽ xiềng chân tôi – được thôi, nhưng ý chí của tôi – không, ngay cả Zeus cũng không thể khuất phục nó.”

“Vậy sao bạn không ngắm nhìn đám rước và cuộc hội hè chừng nào còn được ban cho, rồi khi Thượng đế dẫn bạn ra đi, bạn hãy cúi chào Ngài và cảm tạ vì những gì mình đã được nghe và thấy?”

“Hãy nhớ rằng không chỉ ham muốn chức vị và của cải mới khiến con người trở nên hèn hạ và lệ thuộc vào kẻ khác, mà cả ham muốn yên ổn, nhàn hạ, du ngoạn và học vấn.”

“Nếu bạn mất đi kỹ năng ngữ pháp hay âm nhạc, bạn sẽ coi đó là một thiệt hại; còn nếu bạn sắp mất đi danh dự, phẩm giá và sự hiền hoà, bạn lại coi đó chẳng là gì sao?”

“Thưa các bạn, trường học của triết gia là phòng khám của thầy thuốc. Các bạn phải rời khỏi đó trong đau đớn, chứ không phải trong khoái lạc.”

“Người hay giao du với người khác, dù để trò chuyện, dự tiệc rượu hay nói chung vì mục đích xã giao, thì hoặc chính mình sẽ trở nên giống họ, hoặc phải khiến họ trở nên giống mình.”

“Sao bạn không đặt nền móng này trước đã – tức là xem xét quyết định của mình xem nó vững chắc hay không, rồi sau đó mới xây trên đó sự kiên định và quyết tâm không lay chuyển của bạn?”

“Người tốt và cao quý không tranh chấp với ai, và hết sức mình không để người khác tranh chấp.”

“Chẳng phải có lòng tự trọng thì tốt hơn giàu có sao?”

“Có thể hoàn toàn tránh khỏi sai lầm không? Không, điều đó là không thể: nhưng ta có thể không ngừng hướng tâm trí vào việc tránh sai lầm.”

“Thế mà ta lo lắng cho tấm thân nhỏ bé, cho chút của cải, cho điều Caesar sẽ nghĩ, nhưng lại chẳng hề lo lắng cho những gì ở bên trong ta.”

“Trong lý thuyết, xem xét và bác bỏ người thiếu hiểu biết thì dễ thôi, nhưng trong đời sống thực tế, người ta không chịu để mình bị thử thách, và ta ghét kẻ xem xét và vạch trần ta.”

“Nhưng người dẫn đường chân chính, khi gặp ai đó lạc lối, sẽ dẫn người ấy về đúng đường, thay vì bỏ mặc người ấy với một lời chế giễu hay sỉ nhục.”

“Con người chỉ có thể gặp gỡ con người một cách đúng đắn khi hiểu được những niềm tin của người kia và đến lượt mình bày tỏ niềm tin của mình.”

“Khi thấy người khác giữ chức vị, hãy đặt đối diện với chức vị ấy sự thật rằng bạn chẳng cần chức vị nào: khi thấy người khác giàu có, hãy nhìn xem bạn có gì thay vào đó.”

“Vậy sao bạn không để mặc người khác và trở thành người thầy, người trò của chính mình?”

“Mọi nghề, khi đang được dạy, đều gây mệt mỏi cho người chưa thạo và chưa từng thử qua.”

“Thế thì, khi ở một mình, bạn nên gọi đó là bình an và tự do, và coi mình ngang hàng với các vị thần; khi ở giữa đông người, bạn đừng gọi đó là đám đông, bọn ô hợp hay điều phiền toái, mà là một ngày lễ, một dịp hội hè, và như vậy hãy đón nhận mọi điều với lòng mãn nguyện.”

“Nếu khó có thể tin rằng điều tốt của con ốc nằm ở cái vỏ, thì liệu có thể tin rằng điều tốt của con người nằm ở thân xác của mình chăng?”

“Như ta thương xót người mù và người què, ta cũng nên thương xót những ai bị mù loà và què quặt nơi lý trí chủ đạo cao quý nhất của mình.”

“Bản chất của thiện và ác nằm ở một thái độ của ý chí.”

“Nếu bạn không học bài học của mình để thể hiện nó bằng hành động, thì bạn học nó để làm gì?”

“Vì một khi bạn đã để những điều bên ngoài chế ngự những gì là của riêng bạn, thì thà bạn làm nô lệ luôn cho xong.”

“Thật khó để hợp nhất và kết hợp những phẩm chất này – sự cần mẫn của người dốc lòng vào vật chất, và sự kiên định của người coi thường chúng – nhưng không phải là không thể.”

“Tôi chỉ làm những gì nằm trong tầm kiểm soát của mình, và nếu phải chết đuối, tôi sẽ chết đuối mà không sợ hãi, không kêu la hay oán trách trời, vì tôi biết rằng cái gì sinh ra thì cũng phải mất đi.”

“Vậy ta có thể suy ra rằng trong lĩnh vực hành xử cũng thế, chỉ mong muốn trở nên tốt thôi thì chưa đủ, mà còn phải học một số điều nhất định chăng?”

“Nhưng nên nói hay nên im lặng, nói cách này hay cách kia, điều ấy thích đáng hay không – tóm lại, việc quyết định thời điểm và cách dùng cho mỗi lời nói, tất cả đều là câu hỏi dành cho một năng lực duy nhất: năng lực của ý chí.”

“Hãy học cách chịu đựng sự chế giễu, hãy nhìn quanh mình, tự xem xét bản thân, để bạn có thể biết mình là ai.”

“Này bạn, trước hết hãy xem xét việc mình đang định làm là gì: rồi hãy xét đến năng lực của chính mình, và những gì mình có thể gánh vác.”

“Có thể bị đày ra ngoài vũ trụ không? Không thể. Dù tôi đi đâu, ở đó vẫn có mặt trời, có mặt trăng, có các vì sao, những giấc mơ, những điềm báo, sự chuyện trò với các vị thần.”

“Hơn nữa, khi trí tưởng tượng của bạn (vốn nằm ngoài tầm kiểm soát của bạn) cắn sâu vào tâm hồn bạn, hãy dùng lý trí mà vật lộn với nó, đánh gục nó, đừng để nó lớn mạnh hay tiến thêm bước nữa, gợi lên bất cứ hình ảnh nào nó muốn.”

“Vậy hãy tỉnh thức và canh chừng các ấn tượng của mình: thứ bạn đang gìn giữ chẳng phải chuyện vặt, mà là lòng tự trọng, danh dự, sự kiên định, một tâm trí yên tĩnh, không bị buồn khổ, sợ hãi hay kích động chạm đến – tóm lại là tự do.”

“Vì vậy tôi không thể gọi một người là cần cù nếu chỉ nghe nói rằng người ấy đọc hay viết, không, ngay cả khi có người thêm rằng ‘người ấy làm việc suốt đêm’, trừ khi tôi biết người ấy làm việc vì điều gì.”

“Đừng bao giờ khen hay chê con người vì những phẩm chất trung tính, mà hãy khen chê họ vì những phán đoán của họ.”

“Vậy sự ô uế của tâm hồn nằm ở những phán đoán sai lầm, còn sự thanh tẩy là tạo ra trong tâm hồn những phán đoán đúng đắn; và tâm hồn trong sạch là tâm hồn có những phán đoán đúng đắn, vì chỉ điều này mới giữ cho các chức năng của nó không bị rối loạn và vấy bẩn.”