Seneka Cytaty

„Inne wady można ukryć i pielęgnować w tajemnicy; gniew ujawnia się otwarcie i maluje się na twarzy, a im jest większy, tym wyraźniej wykipia.”

„Rodzaj ludzki rodzi się do wzajemnej pomocy, gniew – do wzajemnej zguby: pierwszy kocha wspólnotę, drugi – wyobcowanie.”

„Są rzeczy, których początki zależą od nas, ale które, gdy się rozwiną, porywają nas własną siłą i nie zostawiają drogi odwrotu.”

„Najbardziej godna zaufania jest ta cnota, która długo i starannie rozważa samą siebie, nad sobą panuje i powoli, rozważnie wysuwa się naprzód.”

„Każdy, kto nazywa siebie niewinnym, patrzy raczej na świadków zewnętrznych niż na własne sumienie.”

„Nic nie przystoi temu, kto wymierza karę, mniej niż gniew, bo kara ma tym większą moc poprawy, gdy wyrok zapada z rozwagą.”

„Cóż też może być bardziej niegodne mędrca niż to, by jego namiętności zależały od cudzej nikczemności?”

„Aby nie gniewać się na pojedynczych ludzi, musisz darować winę całemu ogółowi, musisz przebaczyć całemu rodzajowi ludzkiemu.”

„Z trwałym i płodnym złem trzeba toczyć walkę na długi oddech: nie po to, by je zdławić, lecz tylko po to, by nas nie przemogło.”

„Co budzi postrach w innych, samo drży o siebie.”

„Zło, na które cierpimy, jest uleczalne, a ponieważ urodziliśmy się z naturalną skłonnością do dobra, sama natura nam pomoże, jeśli spróbujemy poprawić swoje życie.”

„Co jest bardziej kojące niż umysł w spokoju, a co bardziej męczące niż gniew?”

„Niech mędrzec zachowuje umiar, a gdy coś trzeba zrobić dość energicznie, niech wzywa na pomoc siłę, nie gniew.”

„Pożyteczne będą też gry: umiarkowana przyjemność daje bowiem umysłowi wytchnienie i przywraca mu właściwą równowagę.”

„Zawsze powinniśmy dać upłynąć trochę czasu, bo czas odsłania prawdę.”

„Skłonność do wierzenia w to, co słyszymy, wyrządza ogromne szkody; często nie powinniśmy nawet słuchać, bo niekiedy lepiej dać się oszukać, niż podejrzewać oszustwo.”

„Nic zatem nie podsyca gniewu bardziej niż zbytek nadmierny i nienasycony; umysł trzeba hartować surowością, by nie czuł żadnego ciosu, który nie jest dotkliwy.”

„Przypuśćmy, że ponosimy karę: pomyślmy nie tylko o tym, co cierpimy, ale i o tym, co uczyniliśmy; zasiądźmy do sądu nad naszym dotychczasowym życiem.”

„O ileż dalej sięgają nakazy obowiązku niż nakazy prawa!”

„Cóż może być bardziej niesprawiedliwe niż potajemnie dawać wiarę, a jawnie się gniewać?”

„Jak wszystkie członki ciała działają w zgodzie, bo w interesie całego ciała jest zachować każdy z nich w całości, tak ludzie powinni się nawzajem oszczędzać, bo są zrodzeni do wspólnoty.”

„Rzeczą wielkiego ducha jest gardzić doznanymi krzywdami; najbardziej pogardliwą formą zemsty jest uznać przeciwnika za niegodnego zemsty.”

„Nie ma nic bardziej niesprawiedliwego niż to, że ktoś dziedziczy waśnie swojego ojca.”

„Jeśli ktoś się na ciebie gniewa, odpowiedz na jego gniew dobrodziejstwami: spór, który podejmuje tylko jedna strona, upada; do walki trzeba dwóch.”

„O ileż chwalebniej jest odpierać od siebie wszelkie krzywdy i zniewagi niczym ktoś, kto nosi zbroję, której nie przebije żadna broń; zemsta jest bowiem przyznaniem się, że nas zraniono.”

„Nie ma większego dowodu wielkoduszności niż to, że nic, co cię spotyka, nie potrafi cię rozgniewać.”

„Niech więc nasze przedsięwzięcia nie będą ani błahe, ani zuchwałe i lekkomyślne; niech nasze nadzieje nie wybiegają daleko od domu; nie podejmujmy się niczego, czego powodzenie by nas zdumiało.”

„Ilekroć spór zapowiada się na dłuższy lub bardziej zażarty niż zwykle, zdławmy go w samym zarodku, zanim nabierze sił.”

„Nie wszyscy obrażają się w ten sam sposób; musisz więc wiedzieć, gdzie jest twój słaby punkt, by strzec go ze szczególną starannością.”

„Kto dochodzi, co się o nim mówi, kto wygrzebuje złośliwe opowieści, nawet jeśli powtarzano je w tajemnicy, ten sam niszczy własny spokój ducha.”

„Znaczna część ludzi sama fabrykuje sobie urazy, albo żywiąc bezpodstawne podejrzenia, albo wyolbrzymiając drobiazgi.”

„Postawmy się na miejscu tego, na kogo się gniewamy: obecnie przesadne mniemanie o własnej ważności czyni nas skorymi do gniewu i chętnie robimy innym to, czego nie znieślibyśmy, gdyby robiono to nam.”

„Walcz zawzięcie ze sobą, a jeśli nie możesz pokonać gniewu, nie pozwól, by on pokonał ciebie: już zaczynasz brać nad nim górę, jeśli się nie ujawnia, jeśli nie znajduje ujścia.”

„Nasze wewnętrzne myśli stopniowo ulegają wpływowi naszej zewnętrznej postawy.”

„Nie opieraj osądu na jednej godzinie czy jednym dniu: rozważ ogólne skłonności swojego umysłu; choć nie uczyniłeś nic złego, jesteś jednak do tego zdolny.”

„O ileż lepiej jest uleczyć krzywdę, niż ją pomścić?”

„Nigdy nie będzie dobrze temu, dla kogo męką jest widok kogoś, komu wiedzie się lepiej niż jemu.”

„Pragnienie tych samych rzeczy, które powinno być więzią przyjaźni, staje się źródłem kłótni i nienawiści.”

„Wszystkie nasze zmysły trzeba wychowywać ku sile: z natury potrafią wiele znieść, byle tylko duch powstrzymał się od ich psucia.”

„Umysł jest dość silny, by znieść zło, na które jest przygotowany.”

„Zadbajmy o to, by nasze sumienie było w pełni spokojne, ale nie zabiegajmy o uznanie dla siebie.”

„Życie to rzecz, która nie znosi marnotrawstwa, a my nie mamy czasu na zbyciu, by go trwonić.”

„Ten oddech, który tak cenimy, wkrótce nas opuści; tymczasem, póki nim oddychamy, póki żyjemy wśród ludzi, pielęgnujmy człowieczeństwo: nie bądźmy dla nikogo postrachem ani niebezpieczeństwem.”

„Właściwością wielkiego i dobrego ducha jest pragnąć nie owocu dobrych czynów, lecz samych dobrych czynów, i szukać dobrego człowieka nawet po zetknięciu się ze złymi.”

„Nikt nie zapisuje swoich darów w księdze rachunkowej ani jak chciwy wierzyciel nie żąda zwrotu co do dnia i godziny.”

„Dobrodziejstwa nie można dotknąć ani wziąć do ręki; jest to rzecz, która istnieje tylko w umyśle.”

„Znacznie wyżej cenimy to, co pochodzi z chętnej ręki, niż to, co z pełnej.”

„Naszymi dobrodziejstwami musi kierować zdrowy rozsądek; trzeba brać pod uwagę czas, miejsce i charakter obdarowanego – to one są odważnikami na szali, od których zależy, czy nasze dary zostaną przyjęte dobrze, czy źle.”

„Istotnie, wielu ludzi czyni hojnymi brak stanowczości.”

„Czynić komuś wyrzuty w tej samej chwili, gdy wyświadczasz mu przysługę, to istne szaleństwo: znaczy to mieszać zniewagę z przysługami.”

„Ciągłe przypominanie o własnych przysługach rani uczucia naszego przyjaciela.”

„Unikajmy próżnych przechwałek: milczmy, a nasze czyny niech mówią za nas.”

„Powinniśmy patrzeć na kres naszych dobrodziejstw, tak samo jak na ich początek, i dawać nie tylko to, co ludzie chętnie przyjmują, lecz to, czego otrzymanie będzie ich cieszyć także później.”

„Najlepszym człowiekiem jest ten, kto daje chętnie, nigdy nie domaga się odpłaty i cieszy się, gdy ją otrzyma, bo naprawdę i szczerze zapomniał, co dał, i przyjmuje ją jak podarunek.”

„Zastanówmy się, czy nie powinniśmy jeszcze staranniej wybierać, komu mamy być dłużni, niż komu mamy dawać.”

„Najpierw musisz dać mi osobistą swobodę decyzji, a potem swoje dobrodziejstwo.”

„Kto przyjmuje dobrodziejstwo z wdzięcznością, spłaca jego pierwszą ratę.”

„Słowa nie są potrzebne; jeśli tylko czujemy to, co powinniśmy, nasza wdzięczność odbije się na naszych twarzach.”

„Nigdy nie zabraknie nam powodu do skarg, jeśli będziemy oglądać dobrodziejstwa od niewłaściwej strony.”

„Ci, których umysł jest całkowicie skupiony na tym, co mają nadzieję zdobyć, z pogardą patrzą na wszystko, co już do nich należy.”

„Nikt zaś nie może być jednocześnie zazdrosny i wdzięczny, bo zazdrośni są skłonni do narzekania i smutni, wdzięczni zaś – radośni.”

„Obecne dobro nie jest jeszcze całkiem pełne, może je przerwać jakiś niefortunny przypadek; przyszłość jest zawieszona i niepewna; to zaś, co minione, zostało złożone w bezpiecznym miejscu.”

„Nie ma zasługi we wdzięczności, chyba że niewdzięczność jest bezpieczna.”

„Niektóre dobrodziejstwa wiele kosztują dających, inne mają wielką wartość dla obdarowanych, a dających nic nie kosztują.”

„Dobrodziejstwo daje człowiekowi wdzięcznemu nieustającą radość, niewdzięcznego zaś cieszy tylko przez chwilę.”

„Któż jednak jest tak wysoko postawiony, by los nie mógł sprawić, że będzie potrzebował pomocy nawet najniższych?”

„Wszyscy ludzie wywodzą się z tego samego pnia; nikt nie jest lepiej urodzony od drugiego, chyba że o tyle, o ile ma szlachetniejsze usposobienie, bardziej zdolne do dobrych czynów.”

„Czy więc mówisz o naturze, przeznaczeniu, czy o losie, wszystko to są imiona tego samego Boga, który na różne sposoby posługuje się swoją mocą.”

„Nic nie powinno się robić bez rozumnego powodu: dobrodziejstwo nie jest prawdziwe, jeśli wyświadcza się je bez rozumnego powodu, bo rozum towarzyszy każdemu szlachetnemu czynowi.”

„Natura daje nam wszystkim tę ogromną korzyść, że światło cnoty świeci w umysłach wszystkich jednakowo; nawet ci, którzy za nią nie idą, ją widzą.”

„Na czym opieramy nasze bezpieczeństwo, jeśli nie na wzajemnej pomocy?”

„Wdzięczność się opłaca; a jednak będę wdzięczny, nawet gdyby miało mi to zaszkodzić.”

„Lepiej wyświadczać dobrodziejstwa także złym, żeby wyświadczyć je dobrym, niż dawać dobrym zbyt mało z obawy, że obdarzy się złych.”

„Mędrzec rozważa obie strony: wie, jak wielka jest moc błędów, jak niepewne są sprawy ludzkie, ile przeszkód staje na drodze powodzeniu zamiarów.”

„Łatwiej rządzić dzikimi ludami, które nie znoszą obcego panowania, niż powściągać własny umysł i utrzymać go pod własnym panowaniem.”

„Nie wyświadczasz nikomu dobrodziejstwa tym, że przestajesz go krzywdzić, i nigdy nie może być przysługą zdjęcie z kogoś ciężaru, który sam na niego nałożyłeś.”

„Nikt nie został przez los postawiony tak wysoko, by nie potrzebował przyjaciela tym bardziej, że niczego nie potrzebuje.”

„Jeśli przyjaciel ma z ciebie pożytek tylko wtedy, gdy jest w potrzebie, a gdy wszystko mu się układa, jesteś zbędny, to nisko oceniasz własną wartość.”

„Kto zbyt wiele myśli o odpłaceniu za dobrodziejstwo, ten musi przypuszczać, że jego przyjaciel zbyt wiele myśli o tym, by mu odpłacono.”

„Nikt, kto kiedykolwiek oddał się filozofii, nie staje się do końca nikczemny; jego umysł tak głęboko przesiąka jej barwą, że jej odcieni nigdy nie da się całkiem zepsuć i zaczernić.”

„Znosząc przyjaciela, uczynisz go lepszym człowiekiem, a robiąc mu wyrzuty, zawsze uczynisz go gorszym.”

„Nasz przyjaciel nie jest takim człowiekiem, jakiego się spodziewaliśmy; mimo to pozostańmy, w przeciwieństwie do niego, tacy, jacy byliśmy.”

„Nawet przy tych dobrodziejstwach, które wydają się stracone, łagodność wiele zdziała; z ranami umysłu trzeba się obchodzić tak delikatnie jak z ranami ciała.”

„Nikt nie może błądzić wyłącznie na własny rachunek: musi stać się zarazem przyczyną i doradcą cudzego błędu.”

„Badajmy więc nie to, co robi się najczęściej, lecz to, co najlepiej jest nam robić.”

„Najwyższym dobrem jest umysł, który gardzi przypadkami losu i znajduje radość w cnocie.”

„Szczęśliwy jest więc ten, kto we wszystkim potrafi wydać słuszny osąd; szczęśliwy jest ten, kto w obecnych okolicznościach, jakiekolwiek by były, jest zadowolony i pozostaje w przyjaźni z warunkami swojego życia.”

„Człowiek powinien być niepodatny na wpływy i nie dawać się pokonać rzeczom zewnętrznym: powinien podziwiać tylko siebie, ufać własnemu duchowi i tak urządzić swoje życie, by być gotowym zarówno na dobry, jak i na zły los.”

„Możesz więc śmiało oświadczyć, że najwyższym dobrem jest jedność umysłu: gdzie bowiem jest harmonia i jedność, tam muszą być cnoty; to wady toczą wojnę między sobą.”

„Mylisz się więc, pytając mnie, ze względu na co dążę do cnoty: szukasz bowiem czegoś ponad to, co najwyższe.”

„Zbyt wiele przyjemności szkodzi; w cnocie zaś nie musimy się obawiać żadnego nadmiaru, bo umiar zawiera się w samej cnocie.”

„Cokolwiek będę posiadał, ani nie będę tego chciwie gromadził, ani lekkomyślnie trwonił.”

„Niczego nie zrobię ze względu na opinię publiczną, wszystko – ze względu na sumienie: ilekroć zrobię coś sam na sam ze sobą, będę wierzył, że gdy to robię, patrzą na mnie oczy ludu rzymskiego.”

„W jedzeniu i piciu moim celem będzie gasić pragnienia natury, a nie napełniać i opróżniać brzuch.”

„Krótko mówiąc: moje bogactwa należą do mnie, ty należysz do swoich bogactw.”

„Przestańcie więc zabraniać filozofom posiadania pieniędzy: nikt nie skazał mądrości na ubóstwo.”

„Postaw mnie jako pana w domu bardzo bogatego człowieka; postaw mnie tam, gdzie złotej i srebrnej zastawy używa się do najpospolitszych celów: nie będę myślał o sobie lepiej z powodu rzeczy, które choć są w moim domu, nie są jednak częścią mnie.”

„Ilekroć ktoś wstydzi się wyznać prawdziwą przyczynę swojego cierpienia, a wstydliwość każe mu spychać cierpienia w głąb, pragnienia stłoczone w ciasnej przestrzeni, bez żadnego ujścia, nawzajem się dławią.”

„Służba dobrego obywatela nigdy nie idzie na marne: czyni dobro tym, że go słychać i widać, wyrazem twarzy, gestami, milczącą stanowczością, a nawet samym sposobem chodzenia.”

„Powinniśmy jednak najpierw zbadać samych siebie, potem sprawę, którą zamierzamy podjąć, a potem tych, dla których albo z którymi ją podejmujemy.”

„Przede wszystkim trzeba trafnie ocenić siebie, bo zazwyczaj sądzimy, że możemy więcej, niż jesteśmy w stanie.”

„Nic dobrego nie wynika ze zmuszania umysłu do pracy, która mu nie odpowiada: daremnie walczyć z naturą.”

„Na przyjaciół powinniśmy wybierać ludzi możliwie wolnych od silnych pragnień: wady są bowiem zaraźliwe, przechodzą z człowieka na jego bliźniego i szkodzą tym, którzy się z nimi stykają.”

„Spójrz na wszechświat: zobaczysz bogów zupełnie pozbawionych majątku, którzy nic nie mają, choć dają wszystko.”

„W każdym położeniu życiowym znajdziesz rozrywki, odprężenie i przyjemności, o ile tylko zechcesz traktować nieszczęścia lekko, zamiast ich nienawidzić.”

„Żadne położenie nie może być tak nędzne, by bezstronny umysł nie znalazł w nim niczego, co by je wynagradzało.”

„Wezwij na pomoc rozsądek przeciw trudnościom: można zmiękczyć to, co twarde, rozszerzyć to, co zbyt ciasne, i sprawić, by ciężkie brzemiona mniej przygniatały tego, kto umie je nieść.”

„Nie zazdrośćmy też tym, którzy stoją wysoko: szczyty, które wydają się nam wyniosłe, są strome i urwiste.”

„Nigdy nie będę się wstydził przytoczyć dobrego powiedzenia z tego powodu, że pochodzi od złego autora.”

„Wiedz więc, że każde położenie w życiu jest przemijające i że to, co kiedykolwiek komuś się przydarzyło, może przydarzyć się i tobie.”

„Tak głęboko zakorzeniło się w nas to zło, jakim jest kierowanie się mniemaniem innych, że nawet żal, najprostsze ze wszystkich uczuć, zaczyna być udawany.”

„Musimy jednak zachować w tym umiar, bo wielka jest różnica między życiem prostym a niechlujnym.”

„Umysłom ludzkim należy się odprężenie: po odpoczynku podnoszą się lepsze i żwawsze.”

„Wielka jest różnica między poluzowaniem uchwytu a wypuszczeniem czegoś z rąk.”

„Nie ma znaczenia, co znosisz, lecz jak to znosisz.”

„Nieprzerwana pomyślność nie zniesie ani jednego ciosu; kto jednak toczył nieustanną walkę ze swoimi nieszczęściami, ten dzięki cierpieniom zyskał grubszą skórę, nie poddaje się żadnej klęsce, a nawet gdy upadnie, walczy dalej z kolan.”

„Uważam cię za nieszczęśliwego, bo nigdy nie byłeś nieszczęśliwy: przeszedłeś przez życie, nie spotkawszy przeciwnika; nikt nie pozna twoich sił, nawet ty sam.”

„Nie lękajcie się, proszę was, tego, co nieśmiertelni bogowie przykładają do naszych umysłów niczym ostrogi: nieszczęście jest sposobnością dla cnoty.”

„Choć wszelki nadmiar szkodzi, najbardziej szkodzi nadmiar wygody: mąci w głowie, wodzi umysły ludzi ku czczym urojeniom, rozpościera gęstą chmurę nad granicami prawdy i fałszu.”

„Oswojenie się z niebezpieczeństwem uczy nas nim gardzić.”

„Nie ma nieszczęścia w tym, co nawyk uczynił częścią naszej natury: ludzie stopniowo znajdują przyjemność w tym, do czego najpierw zmuszała ich konieczność.”

„Prowadzi nas przeznaczenie, a długość dni każdego człowieka rozstrzyga się w pierwszej godzinie jego narodzin: każda przyczyna zależy od jakiejś wcześniejszej; jeden długi łańcuch przeznaczenia rozstrzyga o wszystkim, co publiczne i co prywatne.”

„Nie do zranienia jest nie to, w co nic nie trafia, lecz to, czego nic nie rani.”

„Fortuna nie daje cnoty, więc też jej nie odbiera.”

„Cnota jest wolna, nienaruszalna, nieporuszona, niewzruszona i tak zahartowana przeciw nieszczęściom, że nie mogą jej nawet nagiąć, a cóż dopiero pokonać.”

„Dobrzy żyją ze sobą w pokoju; źli są równie szkodliwi dla dobrych, jak dla siebie nawzajem.”

„Niektórzy nie chcą słyszeć o swoim wieku i siwych włosach ani o całej reszcie tego, czego ludzie w modlitwach pragną dożyć.”

„Jakże późno jest zaczynać życie dopiero wtedy, gdy trzeba je opuszczać!”

„Nasza szybkość w korzystaniu z czasu musi więc ścigać się z szybkością samego czasu, a pić z niego trzeba jak z rwącego potoku, który nie zawsze będzie płynął.”

„Przywilejem umysłu spokojnego i pogodnego jest przeglądać wszystkie części swojego życia; umysły ludzi zabieganych są zaś jak zwierzęta w jarzmie: nie mogą skręcić w bok ani obejrzeć się za siebie.”

„Prawdziwa mądrość polega na tym, by nie odstępować od natury i kształtować swoje postępowanie według jej praw i wzoru.”

„O ileż szczęśliwszy jest ten, kto nikomu niczego nie zawdzięcza prócz tego, czego może się pozbyć z największą łatwością!”

„Całe życie jest niewolą: niech więc każdy pogodzi się ze swoim losem, jak najmniej się na niego uskarża i chwyta każde dobro, które jest w jego zasięgu.”

„Nikt nie jest mniej rozbójnikiem dlatego, że jego miecz uwiązł w szatach ofiary i chybił celu.”

„Ludzie najwyżej cenią dary i pensje i wynajmują swoją pracę, usługi czy troskę, by je zdobyć; nikt nie ceni czasu: dają go o wiele hojniej, jakby nic nie kosztował.”

„A jednak nic tak nie raduje umysłu jak wierna i miła przyjaźń.”

„Nie otrzymujemy krótkiego życia, lecz sami czynimy je krótkim; i nie jesteśmy ubodzy w dni, lecz je trwonimy.”

„Przez całe życie trzeba uczyć się żyć i, co może zdziwi cię bardziej, przez całe życie trzeba uczyć się umierać.”

„Odkładanie na później to największe marnotrawstwo życia: wydziera nam dzień po dniu i odbiera teraźniejszość, obiecując coś w przyszłości.”

„Miecz sprawiedliwości nie jest na swoim miejscu w rękach człowieka ogarniętego gniewem.”

„Nie ma nic bardziej gorzkiego niż długa niepewność; niektórzy łatwiej znoszą zgaszenie swoich nadziei niż ich odwlekanie.”

„O wiele lepiej poświęcić się kilku pisarzom, niż przebiegać wzrokiem wielu.”